Padawan, 26 Ogos 2026 – Di sebalik kejernihan aliran sungai dan keindahan air terjun Bak Buan Mabi di Kampung Sadir, tersimpan satu lagi dimensi penting landskap Padawan, iaitu kepelbagaian hidupan akuatik yang menjadi sebahagian daripada warisan semula jadi dan kehidupan komuniti setempat.
Satu aktiviti persampelan biodiversiti akuatik yang diketuai oleh Dr Ahmad Syafiq Ahmad Nasir bersama pasukan penyelidik dari Program Biologi Marin dan Air Tawar, Fakulti Sains dan Teknologi Sumber (FSTS) telah dijalankan di air terjun Bak Buan Mebi, Kampung Sadir, Padawan bagi mendokumentasikan kepelbagaian hidupan air tawar serta keadaan ekosistem sungai. Aktiviti lapangan ini adalah sebahagian daripada projek Kampung Angkat MADANI UNIMAS di bawah inisiatif Kementerian Kewangan Malaysia (MoF) yang merangkumi persampelan ikan air tawar dan moluska, pemerhatian habitat serta pengukuran parameter kualiti air bagi mendapatkan gambaran awal mengenai keadaan ekosistem akuatik di kawasan tersebut.
Penyelidikan ini mempunyai kepentingan yang lebih luas kerana Kampung Sadir terletak dalam landskap Sarawak Delta UNESCO Global Geopark, khususnya dalam Kluster Padawan–Siburan. Kluster ini mengetengahkan evolusi landskap sinklin (Syncline) yang bukan sahaja membentuk ciri fizikal kawasan, malah turut mempengaruhi biodiversiti, sumber semula jadi, budaya dan kelangsungan hidup komuniti yang berkembang bersamanya.
Biodiversiti sebagai Penunjuk Kesihatan Sungai
Sungai merupakan ekosistem yang dinamik. Kehadiran dan kepelbagaian organisma seperti ikan dan moluska boleh memberikan maklumat penting mengenai keadaan sesuatu habitat, manakala parameter fizikal dan kimia air membantu menjelaskan keadaan persekitaran yang menyokong komuniti akuatik tersebut.
Justeru, dokumentasi biodiversiti di Bak Buan Mebi bukan sekadar bertujuan menghasilkan senarai spesies. Maklumat yang dikumpulkan boleh menjadi data asas atau baseline untuk memahami komposisi biodiversiti semasa dan seterusnya menyokong pemantauan perubahan ekosistem pada masa hadapan.
Data asas sedemikian penting khususnya bagi kawasan yang mempunyai nilai rekreasi, pelancongan dan komuniti. Perubahan penggunaan tanah, peningkatan aktiviti manusia atau tekanan terhadap sumber air berpotensi mempengaruhi kualiti habitat sungai. Dokumentasi secara sistematik membolehkan sebarang perubahan pada masa hadapan dibandingkan dengan keadaan asal yang telah direkodkan.
Pendekatan ini juga menunjukkan bagaimana penyelidikan universiti boleh menyumbang secara langsung kepada pengurusan landskap geopark melalui penyediaan bukti saintifik yang boleh digunakan untuk menyokong pendidikan, pemuliharaan dan perancangan pembangunan mampan.
Geologi, Biodiversiti dan Manusia dalam Satu Landskap
Konsep UNESCO Global Geopark tidak melihat geologi secara terasing. Sebaliknya, geopark menghubungkan warisan geologi dengan biodiversiti, budaya, sejarah dan kehidupan masyarakat yang berkembang dalam sesuatu landskap.
Hubungan tersebut jelas dapat diperhatikan di Bak Buan Mabi. Bentuk muka bumi dan sistem saliran menentukan bagaimana air mengalir melalui landskap. Aliran tersebut membentuk habitat akuatik yang menyokong ikan, moluska dan organisma lain. Pada masa yang sama, sungai menjadi sebahagian daripada ruang kehidupan, rekreasi, identiti dan sumber semula jadi kepada komuniti.
Dalam konteks ini, biodiversiti akuatik menjadi salah satu penghubung penting antara bumi dan manusia.
Jika geologi menceritakan bagaimana sesuatu landskap terbentuk dalam skala masa jutaan tahun, biodiversiti menunjukkan bagaimana kehidupan menyesuaikan diri dengan landskap tersebut, manakala komuniti pula memberikan nilai, pengalaman dan makna kepada landskap yang mereka diami.
Perspektif ini selari dengan usaha membangunkan Big Story bagi Sarawak Delta UNESCO Global Geopark, iaitu satu naratif penceritaan yang menghubungkan evolusi landskap dengan biodiversiti, budaya, sejarah dan komuniti.
Daripada Data Saintifik kepada Pemuliharaan Bersama Komuniti
Nilai sebenar sesuatu kajian biodiversiti tidak seharusnya berhenti pada penerbitan data saintifik. Maklumat yang diperoleh perlu diterjemahkan kepada pengetahuan yang boleh difahami dan dimanfaatkan oleh masyarakat.
Bagi komuniti Bidayuh seperti di Kampung Sadir, dokumentasi biodiversiti boleh membantu meningkatkan kefahaman mengenai nilai ekologi sungai yang berada di sekitar mereka. Spesies ikan, moluska dan organisma akuatik lain boleh diketengahkan sebagai sebahagian daripada warisan biodiversiti tempatan, setanding dengan kepentingan landskap, hutan, budaya dan sejarah komuniti.
Maklumat ini seterusnya boleh diterjemahkan kepada bahan pendidikan alam sekitar, interpretasi geopark, program kesedaran biodiversiti dan aktiviti pembelajaran bersama komuniti. Dalam jangka panjang, inventori biodiversiti juga berpotensi menyokong pembangunan aktiviti ekopelancongan dan geotourism yang lebih berasaskan pengetahuan.
Pelawat misalnya, bukan sahaja datang untuk menikmati keindahan air terjun, tetapi turut berpeluang memahami bagaimana landskap tersebut terbentuk, apakah hidupan yang terdapat di sungainya, mengapa ekosistem berkenaan perlu dipelihara dan bagaimana komuniti tempatan memainkan peranan dalam menjaganya.
Dengan pendekatan sebegini, biodiversiti menjadi sebahagian daripada sense of place, sekali gus memberikan nilai tambah kepada pengalaman pelawat dan membuka peluang kepada pembangunan ekonomi setempat secara lebih mampan.
Komuniti sebagai Penjaga dan Pencerita Warisan
Salah satu prinsip penting dalam pengurusan geopark ialah penglibatan komuniti. Pemuliharaan yang berkesan tidak boleh bergantung kepada institusi, penyelidik atau agensi semata-mata. Masyarakat yang hidup bersama landskap tersebut mempunyai pengalaman dan pengetahuan tempatan yang dibentuk melalui interaksi dengan alam sekitar dari satu generasi ke generasi berikutnya.
Oleh itu, penyelidikan biodiversiti perlu menjadi ruang pertemuan antara pengetahuan saintifik dan kearifan tempatan.
Penyelidik boleh menyediakan kaedah persampelan, dokumentasi dan analisis saintifik, manakala komuniti menyumbang pengetahuan mengenai perubahan sungai, lokasi habitat, penggunaan sumber dan sejarah landskap yang mungkin tidak dapat diperoleh melalui persampelan jangka pendek.
Gabungan kedua-duanya membolehkan pemahaman yang lebih menyeluruh mengenai sesuatu ekosistem.
Pendekatan ini turut mengubah kedudukan komuniti daripada sekadar penerima manfaat kepada rakan strategik dalam pemuliharaan. Dalam konteks Sarawak Delta UNESCO Global Geopark, komuniti boleh memainkan tiga peranan utama, iaitu sebagai penjaga landskap (guardians of the landscape), pencerita warisan (storytellers of heritage) dan penerima manfaat pembangunan mampan (beneficiaries of sustainable development).
Peranan UNIMAS dalam Menghubungkan Sains dan Komuniti
Sebagai sebuah universiti yang berada dalam landskap Sarawak, UNIMAS mempunyai kedudukan strategik untuk menghubungkan penyelidikan, pendidikan dan penglibatan komuniti dalam menyokong pembangunan geopark.
Aktiviti lapangan seperti di Bak Buan Mebi menyediakan ruang untuk kepakaran universiti dalam bidang biodiversiti, ekologi akuatik, geologi, sains sosial, pelancongan, budaya dan pembangunan komuniti digabungkan dalam satu pendekatan multidisiplin.
Lebih penting, universiti boleh berperanan sebagai penghubung antara data saintifik, pengetahuan komuniti dan keperluan pengurusan landskap.
Daripada inventori biodiversiti kepada pemantauan kualiti air, pendidikan alam sekitar, pembangunan bahan interpretasi dan pengukuhan kapasiti komuniti, penyelidikan boleh diterjemahkan kepada impak yang lebih dekat dengan masyarakat.
Pendekatan sebegini selari dengan peranan universiti yang bukan sahaja sebagai gedung ilmu, tetapi juga sebagai rakan strategik yang mengiktiraf komuniti sebagai penjaga dan pemegang pengetahuan (knowledge keepers), di samping membantu mereka memahami, melindungi dan memperoleh manfaat secara mampan daripada sumber serta warisan yang dimiliki.
Membina Naratif Penceritaan dari Lapangan
Pengalaman di Bak Buan Mebi menunjukkan bahawa Big Story sebuah geopark tidak semestinya bermula daripada sesuatu yang besar.
Ia boleh bermula daripada seekor ikan kecil yang hidup di celah batu, moluska yang mendiami dasar sungai, bacaan kualiti air, aliran sebuah anak sungai atau cerita masyarakat mengenai perubahan landskap mereka.
Apabila semua maklumat ini dihimpunkan, satu naratif penceritaan yang lebih besar mula terbentuk, seperti tentang bagaimana bumi membentuk habitat, bagaimana kehidupan menyesuaikan diri dengan habitat tersebut dan bagaimana manusia akhirnya menjadi sebahagian daripada landskap yang sama.
Inilah kekuatan sebuah UNESCO Global Geopark: menghubungkan bumi, alam dan manusia dalam satu cerita yang dapat difahami, dihargai dan diwariskan kepada generasi seterusnya.
Bak Buan Mebi mungkin merupakan satu lokasi kecil dalam landskap luas Sarawak Delta UNESCO Global Geopark. Namun, dokumentasi biodiversiti di kawasan ini memperlihatkan bahawa setiap sungai, spesies dan komuniti mempunyai cerita tersendiri yang boleh menyumbang kepada pemahaman lebih besar mengenai warisan Sarawak.
Geologi membentuk landskap. Biodiversiti menghidupkannya. Komuniti memberikan makna kepadanya.
Dan melalui penyelidikan, pendidikan serta kerjasama bersama komuniti, UNIMAS boleh membantu memastikan cerita ini bukan sahaja didokumentasikan, tetapi terus hidup dan memberi manfaat kepada generasi akan datang.
